Paunang Tala ng Editorial Team
May mga taong hindi umaalis ng bansa dahil sa pangarap. Umaalis sila dahil wala nang ibang mapaglagyan ng takot. Takot sa gastusin. Takot sa kahihiyan ng pagkabigo. Takot sa mga matang umaasa sa hapag na kulang-kulang ang pagkain. At sa bawat eroplanong puno ng mga paalis, may mga ngiting pilit at may mga pangakong hindi sigurado kung kakayaning tuparin.
Ngunit may mas tahimik na trahedyang hindi madalas naikukuwento: ang unti-unting pagkawala ng sarili habang buong lakas mong sinasalba ang lahat. Habang lahat ay nakikinabang sa perang ipinapadala mo, may isang taong unti-unting nauubos—ikaw mismo. Ang kuwentong ito ay hindi lamang tungkol sa isang OFW na nagtrabaho sa gitna ng kinang ng Dubai. Ito ay kuwento ng isang babaeng ilang taon ding hindi nakatingin nang diretso sa salamin dahil hindi na niya kilala ang babaeng naroon.
At minsan, ang tunay na pag-uwi ay hindi pala sa airport nagsisimula. Nagsisimula ito sa sandaling maramdaman mong gusto mo pang mabuhay bilang ikaw—hindi lang bilang provider.
Simula ng Kuwento
Alas singko pa lang ng umaga pero gising na si Marites.
Hindi dahil kompleto ang tulog niya. Hindi dahil sanay siya. Gising siya dahil may alarm na parang utang—hindi puwedeng hindi sagutin.
Sa maliit na inuupahang partition sa Al Nahda, Dubai, narinig niya ang mahinang ugong ng aircon ng katabing kuwarto, ang tunog ng electric kettle ng kasama niyang Nepali, at ang mahinang busina mula sa kalsadang unti-unti nang nagigising. Kumapa siya sa gilid ng kama para hanapin ang cellphone.
May tatlong missed calls mula sa Pilipinas.
Mula kay “Bunso”.
Napapikit siya.
“Susmaryosep…” bulong niya.
Agad siyang tumawag sa Messenger. Pagkasagot, ang unang bumungad ay ang mukha ng labing-apat na taong gulang niyang anak na si Janelle—gusot ang buhok, nakasimangot.
“Mama, naputulan na naman kami ng kuryente kagabi. Hindi pa raw nababayaran ni Tito yung balance.”
“Eh nagsend ako ah, nung isang linggo?”
“Binayad daw muna sa utang sa palengke.”
Natahimik si Marites.
Sa likod ng screen, nakita niya ang pader nilang may bahid ng tagas. Yung electric fan na hindi umiikot. Yung bunso niyang lalaki na tulog pa sa papag, nakadapa, manipis ang kumot.
“Ma?” tawag ulit ni Janelle.
“Oo, anak. Ako na bahala. Pasensya ka na.”
“May project po ako sa Friday. Need daw ng printed pictures.”
“Magkano?”
“Mga… two hundred?”
“Okay. Sige. Mamaya padala ako.”
Hindi ngumiti ang bata. Tumango lang. Pagkatapos ay sinabi ang pinakamasakit na linyang ilang taon nang naririnig ni Marites pero hindi niya pa rin nasasanay.
“Sige po. Pasok na ako. Bye.”
Wala nang “I miss you, Ma.”
Wala nang “ingat.”
Wala nang lambing.
Naputol ang tawag na parang may pumutol ding isa pang manipis na hibla sa dibdib niya.
Nasa accounting department si Marites ng isang mid-sized cleaning supply company sa Deira. Hindi kalakihan ang sahod—3,200 dirhams kada buwan—pero sapat para sa renta sa bedspace, pagkain, padala, tuition, utang sa cooperative, maintenance ng nanay niyang diabetic, at mga emergency na tila buwan-buwan may bagong anyo.
Sapat.
Iyon ang salitang matagal na niyang kinapitan.
Hindi masaya. Hindi maluwag. Hindi magaan.
Sapat.
Sa bus papasok, nakasandal siya sa bintana habang nakikita ang sunod-sunod na gusaling salamin na tinatamaan ng araw. Maganda ang Dubai kapag tinitingnan ng turista. Malinis. Organisado. Parang laging may pangakong progreso.
Pero para sa mga tulad niya, ang Dubai ay lungsod ng mga tahimik na lunchbox, overtime, at video calls na laging minamadali dahil mahal ang data ng kausap sa Pilipinas.
“Marites, you okay?” tanong ng katabi niyang si Liza, isa ring Pinay.
Tumango siya.
“Kids again?”
Napangiti siya nang pilit. “Halata ba?”
“Sa eye bags mo pa lang, autobiography na.”
Napatawa siya nang bahagya.
Iyon ang maganda kay Liza. Hindi ito mahilig magbigay ng dramatic advice. Maraming OFW ang mabilis magsabi ng “tiis lang.” Pero si Liza, marunong lang makinig.
“Alam mo,” sabi ni Liza habang bumababa sila ng bus, “one day mapapagod ka rin sa pagiging malakas.”
“Wala akong choice.”
“Laging may choice. Ang problema, minsan guilty lang piliin ang sarili.”
Hindi sinagot ni Marites iyon.
Dahil sa totoo lang, matagal na niyang kinokondena sa isip ang kahit anong desisyong may amoy ng “sarili.”
Labing-isang taon na siyang OFW.
Unang dalawang taon sa Abu Dhabi bilang cashier.
Tatlong taon sa Sharjah bilang secretary.
Anim na taon ngayon sa Dubai.
Sa loob ng labing-isang taon, dalawang beses lang siyang nakauwi.
Noong namatay ang tatay niya.
At noong kinasal muli ang asawa niya.
Oo, dating asawa.
Iniwan siya ni Joel sa gitna ng ikatlong taon niya sa abroad.
May iba raw.
“Hindi ko kaya yung ganitong setup, Tes,” sabi noon ni Joel sa tawag. “Parang mag-isa akong may pamilya dito.”
Natawa noon si Marites habang umiiyak.
“Talaga? Sino ba ang mag-isang nasa ibang bansa?”
Pero tapos na ang usapan. Tapos na rin ang marriage nilang matagal nang butas bago pa siya umalis.
Mula noon, siya na lang.
Siya ang nanay. Siya ang tatay. Siya ang ATM. Siya ang emergency fund. Siya ang “Ma, may kailangan.”
At sa tagal ng panahong iyon, hindi niya napansin na wala nang tumatawag sa kanya para sabihing:
“Ma, kumusta ka?”
Isang Huwebes ng gabi, payday.
Karaniwan, masaya ang mga Pinoy sa shared kitchen kapag payday. May pancit canton, may fried chicken, may videoke sa cellphone, may tawa.
Pero si Marites, tahimik na nakaupo sa folding chair habang nakatitig sa remittance form.
Salary received: 3,200 AED
Sent home: 2,600 AED
Natira sa kanya: kulang isang libo.
Kukunin pa roon ang renta. Pagkain. Load.
Huminga siya nang malalim.
“Uy, hindi ka sasama?” tanong ni Liza. “Nag-order kami shawarma.”
“Pass muna.”
“Again?”
Tumabi si Liza. Hindi nagsalita agad.
Pagkatapos ng ilang segundo, marahan nitong tinanong, “Kailan ka huling may binili para sa sarili mo?”
“Ha?”
“Kahit lipstick. Damit. Sapatos. Kahit haircut.”
Napaisip si Marites.
Hindi niya maalala.
Siguro… tatlong taon? Apat?
Lahat ng bagong blouse niya galing sa ukay swap ng mga kasamahan. Ang cellphone niya basag ang gilid. Yung sandals niya manipis na ang swelas.
“Hindi naman kailangan,” sagot niya.
“Yan ang sinasabi ng mga taong sanay nang kalimutan ang sarili.”
Parang simpleng sentence lang iyon.
Pero may tinamaan.
Maya-maya, tumayo si Marites at pumasok sa banyo.
Humarap siya sa salamin.
Maliwanag ang fluorescent light. Hindi ito maawain.
Kitang-kita ang malalim na guhit sa ilalim ng mata niya. Ang manipis na buhok. Ang balat na laging mukhang puyat. Ang labi niyang parang matagal nang hindi tumatawa nang buo.
Matagal siyang nakatitig.
At may kakaibang pakiramdam na sumiksik sa lalamunan niya.
Parang awa.
Hindi sa mga anak.
Hindi sa nanay.
Hindi sa mga utang.
Kundi sa babaeng nasa salamin.
“Anong nangyari sa’yo?” mahina niyang tanong.
At doon, sa maruming common bathroom ng isang OFW flat, unang beses siyang umiyak hindi dahil may problema sa bahay—kundi dahil naramdaman niyang may taong matagal nang napabayaan.
Kinabukasan, imbes na dumiretso sa remittance center, naglakad muna siya sa isang maliit na park malapit sa trabaho.
Umupo siya.
Hindi siya sanay umupo nang walang ginagawa.
Parang may kasalanan.
May mga Indian nanny na may tulak na stroller. May dalawang Arabong matanda na nag-uusap. May mga kalapating tila walang pakialam sa mundo.
At sa unang pagkakataon matapos ang napakahabang panahon, hinayaan niyang walang humingi sa kanya ng kahit ano sa loob ng tatlumpung minuto.
Tahimik.
Nakahinga siya.
Pag-uwi niya nang gabing iyon, tinawagan niya ang anak niyang si Janelle.
“Anak.”
“Opo?”
“May sasabihin ako.”
“Hmm?”
“Mula next month, hindi na 2,600 dirhams ang ipapadala ko.”
Tahimik ang kabilang linya.
“Ha? Bakit?”
“Magpapadala pa rin ako. Pero magtatabi ako para sa sarili ko.”
“Eh paano yung bills?”
“Aayusin natin. Magbabawas tayo ng kung ano puwede. Kakausapin ko si Tito. Tuturuan kitang maglista ng gastos.”
“Ma, baka kulangin—”
“Anak.” Huminga siya. “Napapagod na si Mama.”
Tahimik ulit.
Pagkatapos, mahina ang boses ng bata.
“Pagod na rin po ako.”
Parang may sumuntok sa dibdib ni Marites.
“Bakit?”
“Kasi feeling ko galit ka lagi. Kapag tumatawag kami, parang laging may problema. Natatakot akong magsabi ng kailangan ko kasi alam kong mai-stress ka.”
Napaupo si Marites sa gilid ng kama.
Hindi niya namalayang ganoon na pala ang tunog niya sa mga anak niya—hindi tahanan, kundi tensyon.
“Sorry…” bulong niya.
Sa kabilang linya, humikbi si Janelle.
“Miss na kita, Ma.”
At sa simpleng pangungusap na iyon, pakiramdam ni Marites ay may bahagi ng bahay na matagal nang sarado ang biglang nabuksan.
Nagsimula sa maliliit.
Isang bagong pares ng rubber shoes na hindi secondhand.
Isang Sabadong umaga sa public beach kasama sina Liza at iba pang Pinay.
Isang notebook kung saan sinusulat niya lahat ng padala, utang, at gastusin para hindi puro panic ang umiikot sa isip.
At higit sa lahat, isang oras kada Linggo na nakalaan lang sa video call na walang usapang pera.
No bills.
No project expenses.
No emergency.
Usapang buhay lang.
“Ma, may crush ako,” minsang sabi ni Janelle.
“Ha? Aba, excited ako diyan.”
“Ma naman!”
Tumawa sila.
“Kuya bunso mo?” tanong ni Marites sa anak niyang lalaki.
“Ma, nanalo ako sa quiz bee!”
“Talaga? Hindi mo sinabi agad!”
“Busy ka lagi eh…”
Masakit marinig.
Pero totoo.
At dahil totoo, iyon din ang naging simula ng pagbabago.
Unti-unti, hindi lang pera ang ipinadadala niya.
Panahon.
Presensya.
Pakikinig.
Makalipas ang walong buwan, nakapag-ipon si Marites ng maliit na halaga.
Hindi sapat para yumaman.
Hindi sapat para mag-retire.
Pero sapat para bumili ng plane ticket pauwi.
Hindi emergency leave.
Hindi burol.
Hindi obligasyon.
Bakasyon.
Noong lumapag siya sa NAIA at nakita niya ang dalawang anak na naghihintay, hindi dramatic ang eksena gaya sa pelikula.
Walang slow motion.
Walang background music.
May amoy lang ng airport coffee, may pawis, may sigawan ng sundo.
Pero nang yakapin siya ni Janelle nang mahigpit at sabihing, “Ma, mukha kang masaya ngayon,” doon siya tuluyang nanghina.
Dahil baka iyon ang unang beses na may nakapansin.
Oo nga.
Mukha na siyang masaya.
Hindi dahil solved na ang lahat.
May utang pa rin.
May bills pa rin.
Babalik pa rin siya sa Dubai matapos ang leave.
Pero may naibalik.
Yung tingin niya sa sarili na hindi na puro pagod.
Yung pakiramdam na hindi siya makinang pang-remittance.
Tao siya.
Nanay siya.
At babae siyang may karapatang hindi maubos.
Noong gabing iyon, habang nasa lumang bahay nila at naririnig ang tahol ng aso sa labas, amoy ang nilulutong tuyo ng kapitbahay, at nararamdaman ang electric fan na maingay pero pamilyar, tumingin siya sa salamin sa aparador.
Naroon pa rin ang eyebags.
Naroon pa rin ang mga guhit.
Pero sa wakas, kilala na niya ang babaeng nakatingin pabalik.
At hindi na siya naawa.
Ipinagmamalaki na niya.
Pagmumuni ng BuhayDrama
Maraming Pilipino ang lumalabas ng bansa dala ang paniniwalang ang sukatan ng pagmamahal ay kung gaano karaming sakripisyo ang kaya mong tiisin. Kaya maraming ina, ama, anak, at asawa ang nagiging eksperto sa paglimot sa sarili. Kapag may natira para sa sariling pangangailangan, parang may kasunod agad na konsensiya. Ngunit ang kuwentong ito ay paalala na ang taong ubos ay hindi makapagmamahal nang buo—makakapagbigay siya, oo, pero kadalasan may kasamang pagod, iritasyon, at tahimik na lungkot.
Ang pag-aalaga sa sarili ay hindi pagtataksil sa pamilya. Ito ang paraan para manatiling buo habang binubuhat sila. Hindi kailangang hintayin ang matinding breakdown bago kilalaning may nasasaktan ding provider sa likod ng bawat remittance receipt. Minsan, ang pinakamahalagang perang hindi ipinapadala ay iyong maliit na bahaging itinabi mo upang hindi tuluyang mamatay ang sarili mong pagkatao.
Para sa mga Mambabasa
May mga sakripisyong marangal, ngunit may mga sakripisyo ring unti-unting kumikitil sa pagkakakilanlan. Kung ikaw man ay matagal nang naging “matatag” para sa lahat, baka panahon nang tanungin ang sarili: kailan ka huling kinamusta ng taong nasa salamin?
Ibahagi sa comments ang iyong karanasan—OFW ka man, breadwinner, o anak ng isang magulang na malayo. Ang iyong kuwento ay maaaring maging tahanan ng iba.