Paunang Tala ng Editorial Team
May mga pamilyang Pilipino na nasanay nang sukatin ang pagmamahal sa halaga ng remittance, sa dami ng balikbayan box, sa bilang ng taon ng pagtitiis sa ibang bansa. Sa unang tingin, parang payak ang kasunduan: may isang aalis, may mga maiiwan, at sa pagitan ng dagat at paliparan ay may pangakong “sandali lang ito.” Ngunit may mga pangakong habang inuulit, lalo lamang humahaba ang pagitan.
Hindi lahat ng OFW story ay tungkol sa tagumpay. Hindi lahat ng padala ay katumbas ng paghilom. Minsan, habang lumalaki ang bahay, lumiliit ang tahanan. Habang nadaragdagan ang appliances, nauubos naman ang mga pag-uusap na dati’y walang bayad. Ito ang kuwento ng isang pamilyang natutong mamuhay sa pera—hanggang sa isang araw, natuklasan nilang may mga bagay palang hindi kayang ipadala sa LBC, i-remit sa bangko, o i-video call sa gabi.
Sa Bawat Padalang Pera, May Bahaging Hindi Naibabalik
Simula ng Kuwento
Alas singko pa lang ng umaga, gising na si Liza.
Sa kusina ng kanilang bungalow sa San Jose del Monte, maingat niyang isinasalang ang tubig para sa kape habang nakasandal ang telepono sa lalagyan ng toyo. Naka-on ang Messenger. Naghihintay siya ng tawag mula Dubai.
Ganito ang umaga sa loob ng siyam na taon.
Hindi sa tila ba may bago siyang aasahan—kundi dahil ayaw niyang masanay na wala na iyong tawag.
“Ma?” mahinang sabi ng anak niyang si Trisha mula sa pinto, sabog ang buhok, nakapambahay pa. “Tumawag na si Papa?”
“Hindi pa. Mamaya siguro break niya.”
Tumango ang dalagita at kumuha ng tinapay. Hindi na ito nagtanong pa.
Dati, tuwing tumatawag si Noel—ang asawa ni Liza—nagkakagulo ang bahay. Nagsisiksikan ang tatlong anak sa harap ng cellphone. Paunahan sa “Pa, miss na kita!” Paunahan sa kwento tungkol sa grades, sa kapitbahay, sa asong bagong nanganak.
Ngayon, kadalasan si Liza na lang ang kausap.
Minsan, kahit online si Noel, walang gustong lumapit.
Hindi dahil galit sila.
Kundi dahil hindi na nila alam kung ano ang sasabihin sa lalaking ilang taon nang nasa screen lang.
Bandang alas sais, tumunog ang telepono.
“Hello?” mabilis na sagot ni Liza.
Sa kabilang linya, humahangos si Noel. “Pasensya na, Li. Overtime. Nakasingit lang ako.”
Sa likod ng boses nito ay may ugong ng makina, yabag ng sapatos, at mga lalaking nagsasalita ng Arabic.
“Kumain ka na ba?” tanong ni Liza.
“Ikaw, kumusta? Naipadala ko na kahapon. Pakicheck sa BDO. May dagdag na sampu, pambayad sa review center ni Trisha.”
Napatingin si Liza sa anak na tahimik lang na kumakain sa lamesa.
“Salamat,” mahina niyang sabi.
“Saan sila?”
“Naghahanda.”
“Patawag nga.”
“Trish,” tawag ni Liza. “Si Papa.”
Lumapit ang dalagita, ngumiti nang pilit. “Hi, Pa.”
“O, anak! Review ka mabuti ha? Malapit na college.”
“Opo.”
“Kailangan mo ba laptop? Sige padala tayo next month.”
“Okay po.”
“Kamusta ka?”
“Okay lang.”
Ilang segundong katahimikan.
“Mauna na ako, Pa. Late na po.”
Hindi na hinintay ni Trisha ang sagot.
Kinuha niya ang bag at lumabas.
Naiwan si Noel sa video call, nakatitig sa pinto.
“Bakit parang nagmamadali?” tanong nito.
“Teenager na,” sagot ni Liza, pilit magaan. “Ganyan talaga.”
Pero alam niyang hindi iyon buong katotohanan.
Si Noel ay umalis patungong Dubai noong pitong taong gulang pa lang si Trisha. Grade one naman si Miko. Si bunso nilang si Ella ay dalawang taon pa lamang at noon ay umiiyak tuwing maririnig ang boses ng ama sa telepono dahil hindi niya maintindihan kung bakit nasa maliit na screen lang ito.
Unang dalawang taon, masakit pero malinaw ang dahilan.
May utang sa ospital dahil sa pagkaka-confine ni Ella. Nasunugan ng maliit na tindahan. Hindi sapat ang kinikita ni Noel bilang delivery helper sa Novaliches.
“Tatlong taon lang,” paulit-ulit nilang sabi noon habang nasa NAIA departure area, magkahawak ang nanginginig na kamay.
Tatlong taon lang.
Mag-iipon.
Magpapagawa ng bahay.
Magbubukas ng negosyo.
Uuwi nang tuluyan.
Ngunit pagdating ng ikatlong taon, may tuition na.
Pagdating ng ikaapat, may amortization.
Pagdating ng ikaanim, may kotse raw para mas madali ang biyahe.
Pagdating ng ikawalo, sayang naman daw ang mataas na sahod kung uuwi agad.
Unti-unting naging proyekto ang buhay.
At sa bawat proyekto, nadadagdagan ang dahilan para hindi pa makauwi.
Isang Sabado ng hapon, umuwi si Trisha na hindi nagsasalita.
“Anak, kumain ka muna,” sabi ni Liza.
“Busog po.”
Dumeretso ito sa kuwarto.
Maya-maya, may kumatok sa gate. Nandoon ang adviser ni Trisha kasama ang isang kaklase.
“Magandang hapon po. Nandito po sana kami kasi hindi natapos ni Trisha iyong college application interview. Umalis po siya.”
Nagtaka si Liza. “Bakit?”
Nagkatinginan ang dalawa.
“Sabi po kasi sa interview, ‘Describe the parent who influenced you the most.’ Umiiyak na po siya, tapos lumabas.”
Parang may malamig na dumaan sa batok ni Liza.
Pagkaalis ng mga bisita, agad siyang pumasok sa kuwarto.
Nakahiga si Trisha, nakaharap sa dingding.
“Anak?”
Walang sagot.
“Anong nangyari?”
Matagal bago ito nagsalita.
“Ma, kilala ko ba talaga si Papa?”
Napaupo si Liza sa gilid ng kama.
“Ano namang tanong iyan?”
“Kapag tinatanong ako ng teachers ko tungkol sa father figure ko, ano isasagot ko? Na mabait siya kasi nagpapadala ng pera? Na masipag siya kasi laging overtime? Eh hindi ko naman alam ano ugali niya kapag galit. Hindi ko alam paano siya tumawa nang malakas. Hindi ko alam ano paborito niyang ulam na niluluto mo. Hindi ko alam kung paano siya mangaral nang hindi dumadaan sa internet lag.”
Nabasag ang boses ng dalaga.
“Ma, may tatay ako sa papel. Pero sa totoong buhay… parang sponsor.”
Tumama iyon kay Liza nang diretso sa dibdib.
Hindi siya agad nakasagot.
Dahil sa unang pagkakataon, may nagsabi nang malakas ng bagay na matagal na nilang iniikutan sa bahay ngunit walang gustong pangalanan.
Nang gabing iyon, tumawag si Noel.
Masaya ang boses nito.
“Li! Approved leave ko sa December! Three weeks!”
Dapat sana’y ikatutuwa iyon ni Liza.
Pero sa halip, parang may kung anong bumigat.
“Noel,” maingat niyang simula, “kailangan na nating mag-usap.”
Tahimik ang kabilang linya.
“Tungkol saan?”
“Tungkol sa mga bata. Tungkol sa atin.”
Natawa si Noel nang pilit. “Ano ba ‘yan, parang seryoso.”
“Seryoso nga.”
At doon niya ibinuhos.
Ang pagiging mailap ni Trisha.
Ang pagiging suwail ni Miko na mas komportable humingi ng payo sa basketball coach kaysa sa ama.
Ang pagiging halos estranghero ni Ella na tuwing tatawag si Noel ay nahihiyang magsalita.
At ang pinakamasakit—ang sarili niyang pagod na hindi na niya maipaliwanag.
“Pakiramdam ko,” umiiyak na sabi ni Liza, “mag-isa akong may asawa.”
Hindi agad nagsalita si Noel.
Pagkatapos ng mahabang katahimikan, narinig niya ang mahinang buntong-hininga.
“Ano bang gusto mong gawin ko?” tanong nito. “Hindi ba’t lahat ng ito para sa inyo?”
“Hindi ko na alam kung para sa amin pa ba o para sa plano nating ayaw mamatay.”
“Li—”
“May bahay na tayo, Noel. May sasakyan. Nakakapag-private school ang mga bata. Pero bakit parang lalo tayong hindi buo?”
Sa unang pagkakataon sa loob ng siyam na taon, hindi pera ang pinag-awayan nila.
Kundi ang presensya.
At iyon ang mas mahirap depensahan.
Dumating si Noel noong Disyembre.
May dala siyang dalawang maleta, isang malaking TV na pinasabay sa cargo noon pang nakaraan, imported na tsokolate, branded na pabango, at sandamakmak na pasalubong.
Sumalubong ang mga kapitbahay.
“Uy, Noel! Buti nakauwi!”
“Ang gaganda na ng anak mo!”
May ingay, may tawanan, may litratuhan.
Pero sa loob ng sariling bahay, may kakaibang pagkailang.
Si Ella, na labing-isang taong gulang na, ay nagmano at agad nagtago sa likod ni Liza.
Si Miko ay nakipagkamay na parang sa principal.
Si Trisha ay yumakap pero mabilis ding bumitaw.
Napansin iyon ni Noel.
Ngumiti siya, pero may bakas ng lungkot sa mata.
Kinagabihan, habang kumakain ng handang spaghetti at fried chicken, pilit niyang binubuhay ang usapan.
“O Miko, varsity ka na raw?”
“Opo.”
“Anong position?”
“Forward.”
“Good, good…”
Tahimik ulit.
“O Ella, anong gusto mo sa birthday mo?”
“Wala po.”
“Tingnan mo nga ‘tong padala kong dollhouse—”
“Medyo matanda na po ako sa dollhouse, Pa.”
Napahinto si Noel.
Si Trisha lang ang paminsan-minsang sumusundot ng paksa para hindi tuluyang mamatay ang hapag-kainan.
Pero kahit siya, hirap.
Dahil ang totoo, bisita ang pakiramdam ng kanilang ama.
At alam ng lahat iyon.
Makalipas ang isang linggo, nagyaya si Noel.
“Beach tayo. Batangas. Family bonding.”
Walang tumutol, pero wala ring masyadong nasabik.
Sa biyahe, si Noel ang nagmamaneho ng sasakyang siya ang naghulog pero halos hindi naman niya nagamit. Katabi niya si Liza. Sa likod, kanya-kanyang earphones ang mga bata.
Minsan sisilip siya sa rearview mirror.
Parang may gusto siyang sabihin.
Parang may gustong bawiin.
Pagdating sa resort, maaliwalas ang dagat pero maulap ang kanilang pakikitungo.
Hanggang sa bandang hapon, nang makitang mag-isang nakaupo si Noel sa gilid ng buhanginan, lumapit si Miko.
Tahimik silang magkatabi.
“Pa.”
“O?”
“Hindi po ako marunong makipag-usap sa inyo.”
Napatitig si Noel sa anak.
Diretsahan si Miko, tulad ng maraming binatang matagal nang walang oras sa paligoy.
“Kapag may problema ako, si Mama ang nandiyan. Kapag may award ako, si Mama ang pumapalakpak. Kapag napapagalitan ako sa school, si Mama ang humaharap. Hindi ko alam paano kayo isisingit.”
Namula ang mata ni Noel.
Hindi niya inaasahang sa labing-anim na taong gulang na anak manggagaling ang pinakamatapat na pagsusuri ng kaniyang pagiging ama.
“Pasensya ka na, anak.”
“Hindi naman po kayo masama. Hindi lang po kayo nandito.”
Iyon ang pangungusap na matagal nang hinahanap ni Noel ngunit kinatatakutang marinig.
Hindi ka masama.
Hindi ka lang nandito.
Minsan, sapat na iyon para mawala ang isang tao sa sariling pamilya.
Nang gabing iyon sa resort balcony, habang tulog ang mga bata, magkatabing umupo sina Noel at Liza.
Naririnig nila ang alon. Mula sa malayo, may videoke sa kabilang cottage—lumang OPM, medyo sintunado.
“Naalala mo,” sabi ni Noel, “nung unang sweldo ko sa Dubai? Umiyak tayo sa video call kasi nakabayad tayo ng utang.”
“Oo.”
“Pakiramdam ko noon hero ako.”
“Totoo naman.”
“Pero baka masyado kong minahal ‘yong pakiramdam na may nasosolusyunan ako gamit ang pera.”
Hindi sumagot si Liza.
Dahil iyon din ang totoo para sa kanilang dalawa.
Sa tuwing may problemang nasasalo ng remittance, natatabunan ang mas tahimik na problema—iyong pagkasanay na wala ang isa’t isa.
“Takot ako umuwi noon,” amin ni Noel. “Baka kulangin. Baka hindi tayo makaahon.”
“Pero Noel,” mahina niyang sabi, “nakaaahon na tayo. Ang hindi ko sigurado kung magkakasama pa ba tayong umaahon.”
Napahawak si Noel sa mukha.
Umiyak siya nang tahimik.
Hindi gaya ng mga eksenang maingay sa teleserye.
Kundi iyong iyak ng lalaking pagod na pagod nang maging matatag dahil iyon ang inaasahan sa kaniya sa loob ng maraming taon.
“Pwede pa ba?” tanong niya.
“Hindi ko alam,” sagot ni Liza nang tapat. “Pero kailangan nating subukan habang hindi pa huli.”
Pagbalik nila sa Bulacan, hindi agad nagbago ang lahat.
Hindi ganoon ang totoong buhay.
Walang instant healing dahil lang sa isang outing at ilang luha.
Pero may mga maliliit na desisyong nagsimulang gumawa ng espasyo.
Kinansela ni Noel ang plano niyang panibagong kontrata.
Nagulat ang mga kasamahan niya.
“Sayang sahod.”
“Sayang benefits.”
“Konti na lang retirement ka na.”
Ngunit sa unang pagkakataon, hindi excel sheet ang tiningnan niya.
Kundi ang posibilidad na maabutan pa niyang maging ama.
Nang sabihin niya ito sa mga anak, hindi sila agad nagdiwang.
Parang hindi pa sila makapaniwala.
“Dito na kayo?” tanong ni Ella.
“Susubukan ko na,” sabi ni Noel.
“Hindi na video call lang?” biro ni Miko, may halong sakit.
“Hindi na.”
Si Trisha ang unang lumapit.
Hindi siya yumakap agad.
Tinitigan niya muna ang ama na parang sinusukat kung kaya bang paniwalaan ang bagong pangako.
Pagkatapos, saka siya sumandal sa dibdib nito.
“Pa,” umiiyak niyang sabi, “pwede ba nating simulang magkakilala ulit?”
At sa simpleng tanong na iyon, naramdaman ni Noel ang bigat ng lahat ng nawalang taon.
Hindi na niya maibabalik ang mga school program na absent siya.
Hindi na niya mababawi ang mga gabing si Liza lang ang nagpuyat sa lagnat ng mga bata.
Hindi na niya maaalis ang pakiramdam na minsan, provider lang siya at hindi kasama.
Pero marahil, may natitira pang panahon para hindi puro padala ang maalala ng mga anak kapag binanggit ang pangalan niya.
Minsan, hindi naibabalik ang nawala.
Pero may mga pamilyang pinipiling huwag hayaang tuluyang mawala ang natitira.
At iyon ang mas mahirap, mas mahal, ngunit mas totoong investment kaysa anumang perang ipinadala mula sa ibang bansa.
Pagmumuni ng BuhayDrama
Sa kultura nating mga Pilipino, madalas nating tawaging “sakripisyo” ang pangingibang-bansa—at tama naman. Ngunit may mga sakripisyong kapag tumagal, nagiging sistema na. Kapag nasanay ang pamilya na ang pagmamahal ay dumarating kada kinsenas sa ATM, may panganib na makalimutan nating ang presensya ay hindi luho. Pangunahing pangangailangan din ito ng isang tahanan.
Hindi kasalanan ng mga OFW ang maghanapbuhay. Ngunit mahalagang itanong paminsan-minsan: ang perang ipinonpondo ba natin ay para sa kinabukasan, o unti-unti nang kapalit ng kasalukuyang hindi natin nararanasan? Dahil may mga anak na lumalaki sa magandang bahay ngunit hindi alam kung paano kausapin ang sariling ama. At may mga mag-asawang financially stable ngunit emosyonal na magkahiwalay na.
Para sa mga Mambabasa
May kilala ka bang pamilyang dumaan sa ganitong tahimik na agwat dahil sa pangingibang-bansa? O ikaw mismo ay may bahagi ng kuwentong ito? Ibahagi sa puso ang iyong karanasan, dahil sa bawat OFW success story, may mga damdaming bihirang maisama sa balikbayan box.