Paunang Tala ng Editorial Team
May mga pamilyang hindi naman nagkawatak-watak dahil sa galit. Hindi rin dahil sa pagtataksil. Minsan, unti-unti silang nagkakahiwa-hiwalay dahil sa isang bagay na sa simula’y itinuring nilang sakripisyo para sa kabutihan ng lahat—ang pangingibang-bansa.
Sa maraming tahanang Pilipino, ang perang ipinapadala buwan-buwan ay nagiging sukatan ng pagmamahal, ng responsibilidad, ng pag-asa. Ngunit may mga damdaming hindi kayang tumbasan ng remittance slip, may mga yakap na hindi napapalitan ng imported na tsokolate, at may mga anak na lumalaki na kabisado ang laman ng balikbayan box ngunit hindi na kabisado ang tinig ng sariling ina.
Ito ang kuwento ng isang pamilyang piniling mabuhay nang mas maginhawa—kapalit ng mga panahong hindi na nila muling maibabalik.
Simula ng Kuwento
“Ma, kailangan mo ba talagang umalis?”
Labing-isang taong gulang pa lamang si Cheska noon ngunit malinaw pa rin kay Lorna ang paraan ng pagkakatanong nito—hindi pasigaw, hindi umiiyak, kundi pabulong, parang natatakot marinig ang sagot.
Nasa maliit nilang kusina sila sa Caloocan. Maulan noong gabing iyon. Tumutulo ang isang sulok ng bubong sa may lababo kaya may nakasalang na timba. Sa lamesa, may kalahating pritong galunggong, ginisang pechay, at supot ng puting bigas na kakasya lang hanggang katapusan ng linggo.
Tahimik si Danilo, ang asawa niya, habang nagkakamay. Hindi makatingin.
Huminga nang malalim si Lorna.
“Anak, dalawang taon lang. Para makapag-ipon tayo. Para makapagpatayo tayo ng maayos na bahay. Para hindi na si Papa mo laging kontraktwal.”
“Pero bakit ikaw?” mahinang tanong ni Cheska.
Dahil ako ang may passport. Dahil ako ang tinanggap. Dahil ako ang mas may tiyagang magpigil ng iyak.
Pero hindi iyon ang sinabi niya.
“Dahil si Mama ang kailangang gumawa ng paraan.”
Kinabukasan, alas-kuwatro pa lang ng madaling-araw ay gising na sila. Nakahanda na ang dalawang maleta, isang backpack, at isang plastic envelope na may lamang passport, visa, placement papers, at rosaryong ibinigay ng nanay niya.
Sa airport, hindi marunong umiyak si Danilo sa harap ng ibang tao. Paulit-ulit lang niyang sinasabi, “Kaya natin ’to. Sandali lang ’to.”
Si Cheska naman ay kapit nang kapit sa baywang ng ina.
“Ma, promise mo, uuwi ka sa birthday ko?”
“Oo.”
“Sa Christmas?”
“Oo.”
“Sa recognition day?”
“Oo, anak.”
Minsan may mga pangakong hindi sinasadya. Binibitawan lang para makatawid sa pinakamahirap na sandali.
Pagkalapag ni Lorna sa Dubai, doon niya unang naunawaan na ang salitang sandali ay maaaring humaba nang lampas sa inaasahan.
Ang una niyang trabaho ay bilang all-around housemaid sa villa ng isang Lebanese family. Anim ang anak ng amo, dalawang matanda, tatlong pusa, at isang kusinerang Indian na hindi marunong ngumiti.
Gigising siya ng alas-singko para magplantsa ng school uniforms. Maglilinis ng tatlong banyo. Maghuhugas ng pinggan na parang walang katapusan. Magpapakain ng pusa. Magpapaligo ng bunso. Matutulog ng lampas hatinggabi.
Sa unang buwan, gabi-gabi siyang umiiyak sa banyo habang tahimik na nagpapatakbo ng gripo para hindi marinig.
Pero kada katapusan, kapag hawak na niya ang sahod, parang may panandaliang paghilom.
“Danilo, napadala ko na ’yung unang remittance. Pambayad niyo ng utang kay Aling Viring. Tapos pambili ng bagong electric fan.”
Sa kabilang linya, masaya ang boses ng asawa.
“Salamat, Lo. Sabi ko sa’yo, makakaraos din tayo.”
Sa likod ng tawag, naririnig niya si Cheska.
“Ma! Pinadala mo raw ako ng sapatos?”
“Oo, anak. Yung gusto mong puti.”
“Yey!”
Ngumiti si Lorna habang pumapatak ang luha.
Ganito pala ang buhay OFW, naisip niya. Natututo kang sabay ngumiti at masaktan.
Lumipas ang dalawang taon.
Hindi siya nakauwi.
“Lo, sayang naman ang kontrata mo kung uuwi ka agad,” sabi ni Danilo sa tawag. “Saka kakastart pa lang natin ng hulog sa lote.”
“Tama ka,” sabi niya, bagaman ang totoo’y may kung anong bumibigat na sa dibdib niya.
Naging tatlong taon.
Naging lima.
Nagkaroon sila ng sariling bahay—hindi man malaki, pero sementado na at may gate. Nabili ang secondhand na motorsiklo ni Danilo. Nakapag-enroll si Cheska sa pribadong high school.
Tuwing may kapitbahay na nagsasabing, “Buti na lang at may OFW kayong nanay,” pakiramdam ni Lorna ay may medalya siyang suot.
Ngunit sa bawat video call, may maliliit na bagay na hindi niya agad pinapansin.
“Ma, mamaya na tayo mag-usap, may project ako.”
“Ma, pahingi ng pera sa field trip.”
“Ma, nasa labas si Papa.”
Mas madalas nang praktikal ang usapan. Bihira na ang lambing.
Isang gabi, tinanong niya si Cheska na noo’y disisyete na.
“Anak, may problema ka ba sa school?”
“Wala naman.”
“Parang ang tahimik mo kasi.”
“Okay lang ako, Ma.”
Ilang segundong katahimikan.
“Miss mo ba ako?”
Natawa nang kaunti si Cheska, pero hindi iyon masayang tawa.
“Sanay na po.”
Dalawang simpleng salita.
Sanay na po.
Parang may malamig na bagay na dumausdos sa sikmura ni Lorna.
Noong ikapitong taon niya abroad, pinayagan siyang magbakasyon ng isang buwan.
Bitbit niya ang dalawang malalaking balikbayan box, imported na tsokolate, pabango, relong branded imitation, bagong cellphone para kay Cheska, at leather wallet para kay Danilo.
Excited siya. Iniisip niya ang eksena ng pagsalubong—iyak, yakap, tawa, mga kapitbahay na sisilip.
Paglabas niya ng arrival area, naroon nga sila.
Ngumiti si Danilo. Kumaway si Cheska.
Pero may kakaibang pormalidad.
“Uy, Lo,” sabi ni Danilo, sabay kuha ng trolley.
“Ma,” sabi ni Cheska sabay beso.
Beso.
Hindi yakap.
Napakurap si Lorna.
Sa sasakyan, siya lang halos ang nagsasalita.
“Kumusta na si Aling Cora? Ay, ang laki mo na talaga, Cheska. Naku, ang ganda mo. Buti nagustuhan mo ba yung cellphone?”
“Thank you, Ma.”
Pagdating sa bahay, napansin niyang iba na ang ayos. Mas maaliwalas, mas maayos, pero para siyang bisita.
“Dito ka matulog, Lo,” sabi ni Danilo.
“Sa kwarto natin?”
“Ah… doon muna sa kabilang kuwarto. Nasanay kasi si Cheska minsan dito kapag mainit sa kanila.”
Maliit na bagay lang iyon.
Pero may kung anong hindi maipaliwanag si Lorna—parang siya ang hindi na kasya sa sarili niyang tahanan.
Sa sumunod na mga araw, pilit niyang binabawi ang pagiging ina.
“Cheska, kumain ka na?”
“Opo.”
“Hatid na kita sa school.”
“Okay lang, Ma. Sanay na ako.”
Na naman.
Sanay na ako.
Isang hapon, nadatnan niyang umiiyak si Cheska sa sala habang may kausap sa telepono.
Pagkababa ng tawag, agad itong nagpunas ng mata.
“Anong nangyari?”
“Wala po.”
“Anak, sabihin mo sa akin.”
Tahimik.
Pagkaraan ng ilang segundo, sumabog ang dalaga.
“Bakit ba gusto niyong malaman lahat kung wala naman kayo rito?”
Natigilan si Lorna.
“Ano?”
“Kapag may problema ako, si Papa ang nandito. Kapag may recognition ako, si Papa ang nandito. Kapag nilagnat ako, si Papa ang nagbabantay. Kapag nasasaktan ako, cellphone lang kayo!”
“Cheska…”
“Huwag niyo pong sabihin na para sa akin lahat ito kasi hindi ko naman hiningi ’to!”
Parang may humampas na bakal sa tenga ni Lorna.
“Nagtrabaho ako para sa inyo,” nanginginig niyang sabi.
“Oo, may bahay tayo. May gamit tayo. Pero wala naman kayo.”
Tumalikod si Cheska at nagkulong sa kwarto.
Sa unang pagkakataon matapos ang pitong taon, si Lorna ay hindi lang umiyak dahil sa pagod.
Umiyak siya dahil may katotohanang hindi niya matakasan:
habang pinupuno niya ng pera ang bahay, may mga puwang palang lumalaki sa loob nito.
Gabing iyon, tahimik silang mag-asawa sa terrace.
Naririnig ang mahinang tahol ng aso sa kabilang kanto. May dumadaang fishball cart. Ang ilaw ng poste ay kumikislap-kislap.
“Sasabihin ko sana sa’yo noon pa,” mahina si Danilo.
“Ano?”
“Hindi madali kay Cheska.”
“Bakit hindi mo sinabi?”
“Anong sasabihin ko? Na umiiyak siya sa Mother’s Day? Na hindi siya sumasama sa mga family photo sa school? Na minsan tinatanong niya kung mas mahal mo ba ang trabaho kaysa sa kanya?”
Napahawak si Lorna sa bibig.
“Danilo…”
“Ako rin nahirapan, Lo. Pero iniisip ko lagi—tiis lang. Gaganda rin.”
“Gumanda ba?”
Hindi agad nakasagot si Danilo.
Doon unang naramdaman ni Lorna na hindi lang anak niya ang lumayo.
Pati ang asawa niya, natutong mamuhay na hindi siya sentro ng desisyon, hindi siya unang takbuhan, hindi siya kasama sa maliliit na away, sa simpleng tawanan, sa ordinaryong hapunan.
Unti-unti, naging provider na lang siya.
Hindi na presensya.
Pagbalik niya sa Dubai matapos ang bakasyon, mas mabigat ang maleta kaysa noong una siyang umalis kahit mas kaunti ang laman.
Hindi na siya umiiyak dahil homesick.
Iba na.
Parang may takot na baka habang lalo siyang nagtatagal, lalo siyang nagiging estranghero sa sariling pamilya.
Isang gabi, tumawag siya kay Cheska.
“Anak.”
“O, Ma?”
“Galit ka pa ba sa akin?”
Mahabang katahimikan.
“Hindi po.”
“Nasaktan lang?”
“Opo.”
Napalunok si Lorna.
“Pwede pa bang bumawi si Mama?”
Sa kabilang linya, narinig niya ang mahinang pagsinghot ng anak.
“Hindi ko po alam.”
Masakit marinig, pero totoo.
May mga relasyon kasing hindi inaayos ng isang pasalubong, hindi nahihilom ng isang sorry, at hindi agad nababalik dahil lang gusto mo nang bumawi.
Kailangan iyong pagtiyagaan.
Parang sugat na matagal napabayaan.
Dalawang buwan matapos iyon, gumawa si Lorna ng desisyong ikinagulat ng lahat sa agency.
“Hindi ka magre-renew? Sayang naman, mataas na sahod mo dito,” sabi ng kasamang si Marites.
“May mas mahal akong nawala,” sagot niya.
Pag-uwi niya sa Pilipinas, walang dramatic airport reunion.
Hindi na ganoon ang buhay.
May bitbit siyang dalawang maleta at isang kaba.
Sa labas, si Danilo ay may hawak na placard na biro lang: WELCOME HOME, MISS UNIVERSE NG DISYERTO.
Napangiti siya.
Si Cheska, ngayo’y college freshman, nakatayo sa likod.
Hindi ito tumakbo. Hindi rin umiyak.
Lumapit lang nang dahan-dahan.
“Hi, Ma.”
“Hi, anak.”
Nagkatitigan sila.
May pitong taong hindi madaling burahin sa isang yakap.
Pero nang unti-unting inilapit ni Cheska ang ulo niya sa balikat ng ina, doon tuluyang napahagulgol si Lorna.
“Sorry,” paulit-ulit niyang sabi.
Ramdam niya ang pagyakap ng anak—mahigpit, ngunit may kasamang pag-aalinlangan.
“Umuwi ka na naman po kasi,” bulong ni Cheska.
“Oo. Uuwi na ako.”
Hindi iyon pangakong para makatawid sa sandali.
Iyon ay desisyong buuin muli ang mga taon na nasayang.
Hindi naging madali ang pananatili ni Lorna sa Pilipinas.
Nasanay siyang may dolyar na dumarating buwan-buwan. Ngayon, nagtitinda siya ng frozen goods at tumatanggap ng labada sa umaga. Si Danilo naman ay namamasada pa rin at kumukuha ng sideline sa construction.
Mas maigsi ang budget.
Mas simple ang ulam.
May mga gabing sardinas ulit.
Pero may mga bagay na matagal na nilang hindi nararanasan.
Sabay-sabay na almusal.
Paghatid kay Cheska sa terminal.
Pagsalo sa reklamo nito tungkol sa terror na professor.
Pag-away nilang mag-asawa kung sino ang bibili ng toyo.
Mga ordinaryong eksenang dati’y napakaliit.
Ngayon, napakahalaga.
Isang Linggo ng hapon, habang nagkakape sila sa harap ng bahay at pinapanood si Cheska na nagtatawanan kasama ang mga pinsan, sumandal si Lorna kay Danilo.
“Hindi pala lahat nadadaan sa padala.”
“Huli mo nang narealize,” biro ni Danilo.
Tinapik niya ito.
“Loko.”
“Pero mabuti na ring umabot ka.”
Tumingin si Lorna sa anak.
Hindi pa rin perpekto. May mga ilang nawalang taon na mananatiling kulang sa alaala. May mga school program na hindi na niya mapapanood. May mga gabing si Danilo lang ang nakaalalay sa lagnat. May mga unang heartbreak na hindi siya ang nakarinig.
Hindi na maibabalik ang mga iyon.
Ngunit may natitira pa.
At kung minsan, sapat na ang natitira para magsimulang muli.
Pagmumuni ng BuhayDrama
Hindi maikakaila ang kabayanihan ng maraming Pilipinong nangingibang-bansa. Maraming tahanan ang nabubuhay dahil sa perang ipinapadala mula sa malalayong bansa. Ngunit mahalagang kilalanin ang isang tahimik na katotohanan: ang pag-unlad ng kabuhayan ay hindi awtomatikong pag-unlad ng ugnayan.
Habang tumitibay ang kisame, maaaring numinipis ang pag-uusap. Habang nadaragdagan ang appliances, maaaring nababawasan ang alaalang sabay-sabay kayong naroon sa maliliit na okasyon ng buhay. Hindi ito paghusga sa mga OFW—ito ay paalala na ang sakripisyo ay may presyong hindi laging nakikita sa resibo.
Ang masakit ngunit mahalagang tanong ay ito: para kanino ba ang paghihirap kung sa dulo, hindi na ninyo maramdaman ang isa’t isa? At kung kinakailangan mang lumayo, paano ninyo poprotektahan ang lambing, pakikinig, at presensyang hindi dapat mawala kahit may pagitan ang dagat?
Para sa mga Mambabasa
May kilala ka bang magulang, asawa, o anak na dumaan sa ganitong uri ng pangingibang-bansa? O ikaw mismo ba ay may kuwentong iniwan ang pamilya para sa mas magandang bukas?
Ibahagi ang iyong saloobin—sapagkat sa bawat OFW success story, may mga tahimik ding sugat na bihirang naikukuwento.