Paunang Tala ng Editorial Team
May mga relasyon na hindi agad nasisira sa isang malaking kasalanan. Hindi ito laging dahil sa panloloko, sa sigawan, o sa pag-alis ng isa. Minsan, unti-unti itong namamatay sa tahimik na pagtitiis—sa araw-araw na pag-asa na baka bukas ay magbabago rin ang taong matagal mo nang minamahal.
Mas mahirap iyon, dahil wala kang eksaktong araw na pwedeng sisihin. Wala kang isang eksenang pwedeng balikan at sabihing, “Dito kami nasira.” Ang meron ka lang ay daan-daang maliliit na sugat na pinili mong balewalain dahil mahal mo siya. Hanggang isang ordinaryong araw na mapapaupo ka na lang sa isang lumang bus, basang-basa ng ulan ang bintana, at mararamdaman mong may mas mabigat pa pala sa iniwang tao—iyon ang pitong taon mong inalay sa maling dahilan.
Ito ang kuwento ng isang babaeng matagal inakalang pag-ibig ang dahilan kung bakit siya nananatili. Pero sa huli, natuklasan niyang takot lang pala iyon na magsimulang muli.
Simula ng Kuwento
Hindi ko matandaan kung pang-ilang beses ko nang sinundo si Marco sa terminal.
Sanay na ako sa amoy ng diesel, sa malagkit na sahig ng waiting area, sa sigaw ng kundoktor na parang laging galit kahit wala namang kaaway. Sanay na rin akong nakatayo roon bitbit ang maliit na paper bag—minsan siopao, minsan mineral water, minsan simpleng panyo lang dahil alam kong pawisin siya sa biyahe.
Pitong taon.
Pitong taon kong ginawa ang mga maliliit na bagay na hindi niya naman hinihingi pero kusa kong ibinibigay dahil iniisip kong ganoon ang pagmamahal—yung ikaw ang unang nag-aadjust, ikaw ang unang nakakaalala, ikaw ang unang nag-aasikaso.
“Ang aga mo naman,” sabi niya nang makita ako noon. Hindi halik ang una niyang ibinigay. Hindi yakap. Reklamo.
“Baka kasi mahirapan kang sumakay ng jeep pauwi,” mahinahon kong sagot.
Kinuha niya ang paper bag. Binuksan. “Wala bang kape?”
Napatingin ako sa kanya.
“Marco, gabi na. Sarado na yung stall na binibilhan ko.”
“Okay,” malamig niyang sabi, parang ako pa ang nagkulang.
Iyon si Marco.
Hindi siya masamang tao sa paningin ng ibang tao. Tahimik siya. Masipag. Marunong makisama kapag may ibang kaharap. Pero kapag kaming dalawa na lang, parang lagi akong may kulang na exam na hindi ko alam kung anong subject.
Kapag may birthday ako, nakakalimutan niya.
Kapag may problema ako sa opisina, sasabihin niya, “Lahat naman may problema.”
Kapag umiiyak ako, tahimik lang siya. Minsan magce-cellphone pa.
Noong una, iniisip ko—hindi lang siguro siya expressive. Hindi lahat ng lalaki sweet. Hindi lahat marunong magsalita ng nararamdaman.
Ganito tayo magtanggol kapag mahal natin.
Binibigyan natin ng magagandang paliwanag ang mga bagay na malinaw namang pagpapabaya.
Nagtatrabaho ako noon bilang accounting assistant sa isang feed supply sa Catbalogan. Siya naman ay field technician sa telecom company, laging out of town, laging may dahilan kung bakit pagod.
Tuwing Sabado lang kami halos nagkikita nang matino.
Pero kahit Sabado, hindi rin buo.
May mga Sabadong kasama ko siya pero pakiramdam ko mag-isa pa rin ako.
“Marco, pwede ba tayong mag-dinner sa labas minsan?” tanong ko isang beses habang naglalakad kami sa baywalk.
“Sayang pera.”
“Kahit lugaw lang.”
“Kaya mo namang magluto.”
Tumawa ako para hindi halatang nasaktan.
Lagi akong ganoon—tumatawa sa mga bagay na unti-unti akong binabasag.
Noong pang-apat na taon namin, nagsimula nang magtanong ang nanay ko.
“Anak, sigurado ka ba diyan?”
“Bakit naman po?”
“Parang ikaw lang ang may gustong magpakasal.”
Hindi ako nakasagot.
Dahil kahit ako, napapansin ko na.
Sa tuwing mapag-uusapan ang future, bigla siyang may ibang aasikasuhin.
“Marco, naiisip mo bang mag-settle?”
“Hindi pa stable.”
“Eh pitong taon na tayong stable na magkasama.”
“Tina, huwag kang pressure.”
Pressure.
Ang dali niyang tawaging pressure ang mga tanong kong normal lang naman sa isang babaeng tumatanda kasama ang parehong tao.
Noong trenta anyos ako, nag-celebrate ako nang simple sa bahay. Pansit, fried chicken, softdrinks. Dumating ang mga pinsan ko, mga kapitbahay, may kaunting tawanan.
Si Marco, alas nuebe na dumating.
Wala man lang dalang bulaklak.
Wala ring regalo.
Pagpasok niya, deretso siya sa mesa, kumuha ng pagkain, tapos naupo sa gilid na parang bisita ng kapitbahay.
Pagkatapos ng handaan, habang naghuhugas ako ng plato sa likod, lumapit si Mama.
“Hindi ka ba napapagod?”
Napahinto ako.
“Sa alin po?”
“Tigilan mo nga ako. Kita ko lahat.”
Tahimik akong naghugas.
Naririnig ko ang kalansing ng plato, ang tulo ng gripo, ang videoke ng kapitbahay na sintunado. Pero higit sa lahat, naririnig ko ang sarili kong pagod na matagal ko nang hindi inaamin.
“Ma, mahal ko eh.”
“Mahal ka ba?”
Isang simpleng tanong.
Pero parang may bumagsak na bakal sa dibdib ko.
Dahil sa totoo lang, hindi ko na alam.
Mahal niya ba ako?
O convenient lang akong nandiyan?
Dalawang buwan matapos ang birthday ko, na-promote ako bilang branch finance officer. Mas mataas ang sweldo. Mas mabigat ang trabaho. Mas madalas ang overtime.
Akala ko matutuwa siya.
Sinabi ko sa kanya habang magka-video call kami.
“Marco, promoted ako.”
Saglit siyang tumingin. “Ayos.”
Ngumiti ako. “Libre kita sa Sunday.”
“May lakad ako.”
“Work?”
“Basketball.”
Natigilan ako.
“Ah.”
Yun lang.
Yun lang ang naging usapan sa biggest career achievement ko.
Nang gabing iyon, nakahiga ako pero hindi ako makatulog. Binuksan ko ang lumang gallery ng cellphone ko. Pitong taon ng pictures.
Ako sa terminal.
Ako sa birthday niya na may cake.
Ako sa ospital nang ma-confine siya.
Ako sa reunion ng pamilya nila na tumutulong sa kusina.
Halos lahat ng litrato, ako ang nakangiti.
Siya, laging neutral. Parang dumaan lang.
Doon ko unang naisip ang bagay na matagal ko nang iniiwasan:
Bakit parang ako lang ang may memorya sa relasyong ito?
Ang tuluyang pagguho ay hindi nangyari sa anniversary namin.
Hindi rin sa isang malaking away.
Nangyari iyon sa isang Martes na maulan.
Tinawagan niya ako bandang alas singko.
“Tina, pwede bang padalhan mo muna ako ng 15k? Short ako.”
“Para saan?”
“May babayaran lang.”
“Anong babayaran?”
“Basta. Ibabalik ko.”
Humigpit ang hawak ko sa telepono.
Hindi ito ang unang beses na nanghiram siya. At hindi rin ang unang beses na hindi malinaw ang sagot niya.
“Marco… saan napupunta pera mo?”
Nainis siya. “Iniinterrogate mo ba ako?”
“Hindi. Nagtatanong lang ako.”
“Kung ayaw mo, huwag.”
Binaba niya ang tawag.
Pagkatapos noon, hindi siya nag-message hanggang gabi.
Ako ang nag-chat.
Okay ka lang?
Seen.
Walang reply.
Bandang alas onse, may dumating na mensahe.
Hindi ko alam bakit lahat na lang pinapalaki mo. Nakakasakal ka na.
Tatlong salitang tumatak sa akin: Nakakasakal ka na.
Pitong taon kitang hinintay.
Pitong taon kitang inintindi.
Pitong taon kitang pinili kahit pakiramdam ko laging kalahati lang ang balik.
At ako ang nakakasakal?
Kinabukasan, sumakay ako ng bus papuntang Tacloban dahil may audit seminar ang office. Umuulan nang malakas. Halos walang bakanteng upuan maliban sa pinakadulo.
Umupo ako sa huling upuan.
Maalog.
Mainit.
May amoy na pinaghalong basang payong at lumang foam.
Kinuha ko ang cellphone ko at paulit-ulit kong binasa ang mensahe niya.
Nakakasakal ka na.
Hindi ako umiyak agad.
Nakatingin lang ako sa bintana habang tumatakbo ang bus sa basang highway ng Samar. Yung mga puno ng niyog sa gilid, malabo dahil sa ulan. Yung mga tindahang may yero, sarado ang kalahati. Yung mga taong tumatakbo para di mabasa.
Tapos bigla kong naisip—
Kailan ba niya ako huling tinanong kung okay lang ako?
Kailan niya ako huling sinurpresa?
Kailan niya ako huling pinakinggan nang hindi nagmamadali?
Kailan niya ako huling minahal sa paraang naramdaman ko?
Wala akong maalala.
At doon, sa maalog na huling upuan ng bus, may isang katotohanang sumampal sa akin nang mas malakas pa sa ulan sa salamin:
Hindi ko pala ipinaglalaban si Marco.
Ipinaglalaban ko ang takot kong masayang ang pitong taon.
Dahil kapag iniwan ko siya, aaminin kong nagkamali ako.
Aaminin kong ang lahat ng pagtatanggol ko sa kanya sa pamilya ko, sa mga kaibigan ko, sa sarili ko—walang napuntahan.
Aaminin kong minahal ko ang isang relasyong matagal nang wala.
At mas takot ako sa pag-amin na iyon kaysa sa lungkot.
Doon ako umiyak.
Tahimik lang.
Yung tipong walang hikbi, pero hindi mo mapigilan ang tuloy-tuloy na luha.
May matandang babaeng katabi ko. Inabot niya ang panyo niya.
“Anak, okay ka lang?”
Tumango ako pero hindi ako nagsalita.
Ngumiti siya nang malungkot, parang alam niya ang klaseng iyak na iyon.
“Kapag mas mabigat na ang bitbit kaysa sa pupuntahan, bumaba ka na.”
Napatingin ako sa kanya.
Hindi ko alam kung bakit parang para sa akin talaga ang sinabi niya.
Pagdating ng Tacloban terminal, basa ang mukha ko, maga ang mata ko, pero kakaiba ang pakiramdam—parang unang beses sa matagal na panahon, may malinaw akong desisyon.
Tinawagan ko si Marco.
“Ano?” malamig niyang sagot.
Huminga ako nang malalim.
“Pagod na ako.”
“Drama na naman ba ’to?”
“Huwag mo nang maliitin. Pakinggan mo ko.”
Tahimik siya.
“Matagal kitang minahal, Marco. Pero matagal na rin akong hindi minamahal dito. At ngayon ko lang inamin sa sarili ko.”
“Anong gusto mong sabihin?”
“Hindi na kita kayang buhatin.”
“Dahil lang sa pera?”
Napapikit ako. Kahit sa dulo, hindi niya pa rin nakita.
“Hindi dahil sa pera. Dahil pitong taon na akong humihingi ng presensya, respeto, at lambing na parang utang na loob mo pa kapag binibigay.”
Tahimik.
Naririnig ko lang ang ulan sa bubong ng terminal.
“Makikipaghiwalay ka?”
“Hindi. Pinapalaya ko lang yung sarili ko.”
Matagal bago siya nagsalita.
“Bahala ka.”
Yun lang.
Walang habol.
Walang pakiusap.
Walang “pag-usapan natin.”
At sa kakaibang paraan, iyon ang pinaka-huling sagot na kailangan ko para maintindihan ang lahat.
Hindi siya nawalan.
Ako ang matagal na naubos.
Anim na buwan akong naghilom.
Hindi dramatic.
Hindi cinematic.
Hindi ako biglang naging masaya.
May mga gabing gigising akong gustong mag-message.
May mga Sabadong maninibago akong wala akong susunduin sa terminal.
May mga pagkakataong maiisip kong baka masyado akong nagmadali.
Pero sa bawat araw na lumilipas, mas napapansin kong gumagaan ang paghinga ko.
Natuto akong mag-kape mag-isa sa umaga.
Natuto akong bumili ng cake para sa sarili kong promotion.
Natuto akong umuwi nang hindi kinakabahan kung may tampo na naman ba siya.
At higit sa lahat, natuto akong tanggapin na hindi lahat ng matagal ay tama.
May mga bagay na tumatagal dahil paulit-ulit mong binubuhay kahit matagal nang patay.
Minsan, hindi tibay ang tawag doon.
Pagkapit iyon sa takot.
At kapag binitiwan mo, saka mo lang malalaman na hindi ka naman pala mahuhulog.
Makakalakad ka pala.
Pagmumuni ng BuhayDrama
Maraming tao ang nananatili sa relasyong hindi na nagbibigay ng init dahil iniisip nilang sayang ang panahon, effort, at kabataang naibigay na nila. Ngunit may mas nakakatakot kaysa sa pagbitaw sa matagal nang relasyon—iyon ay ang manatili pa ng sampung taon sa lugar na alam mo nang hindi ka lumalago.
Ang pag-ibig ay hindi dapat laging pakikipagtiisan na parang ikaw lang ang marunong umintindi. Hindi rin ito koleksyon ng excuses para sa taong paulit-ulit kang kinakalimutan. Kapag mas marami ka nang paliwanag kaysa saya, mas marami ka nang luha kaysa kapanatagan, kailangang tanungin mo na ang sarili mo: pagmamahal pa ba ito, o takot lang akong magsimula ulit?
Para sa mga Mambabasa
May huling upuan din ba sa buhay mo—isang tahimik na lugar kung saan mo unti-unting narealize na hindi ka na masaya? Ibahagi sa comments ang pinakamahirap mong pagbitaw. Baka ang kuwento mo ang maging lakas ng loob ng ibang matagal nang natatakot.