Paunang Tala ng Editorial Team
May mga pamilyang ang tingin sa perang dumarating kada buwan ay tanda ng pag-asa. May tuition na mababayaran, may bubong na mapapagawa, may ref na mapapalitan, may handa sa Pasko kahit simple. Sa mata ng mga naiiwan, ang padala ay parang sinulid na nagdudugtong sa pangarap at sa kinabukasan.
Pero may mga tahanang sa bawat remittance receipt ay may kasamang katahimikang hindi agad naririnig.
Ito ang kuwento ng isang pamilyang lumaking sanay sa “meron” pero unti-unting natutong tanungin kung ano ang tunay na nawawala. Dahil minsan, ang pinakamabigat palang ipinadadala ng isang ina mula sa ibang bansa ay hindi pera—kundi mga taong hindi na niya nayakap habang lumalaki.
Simula ng Kuwento
Tuwing ikalabinlima at katapusan ng buwan, may iisang ritwal sa bahay nina Lira sa San Pablo, Laguna.
“Dumating na ba?” tanong ni Bunso habang nakadungaw sa gate.
“Wala pa. Alas-diyes pa lang,” sagot ni Lira habang nagwawalis ng tuyong dahon ng mangga sa bakuran.
Pagdating ng motor ng courier, para iyong maliit na pista sa loob ng bahay.
“Padala ni Mama!” sigaw ng bunso niyang kapatid na si Juniel.
Ang tatay nilang si Mang Nestor ay lalabas mula sa silid, kukunin ang sobre, titingnan ang halaga, saka tatahimik nang ilang segundo na parang may personal na dasal sa isip bago magsabing, “Sige, listahan na tayo ng babayaran.”
Ganito na ang sistema sa loob ng labindalawang taon.
Labindalawang taon mula nang umalis ang nanay nilang si Marites papuntang Doha para magtrabaho bilang private caregiver.
Noong una, sinabi lang ni Marites, “Dalawang taon lang ako roon. Pag nakaipon tayo, uuwi na ako.”
Dalawang taon ang naging apat.
Ang apat ay naging pito.
Hanggang sa wala nang nagtatanong kung kailan siya uuwi nang tuluyan.
Dahil sa totoo lang, nasanay na silang lahat na si Mama ay boses na lang sa cellphone, mukha sa screen, at perang dumarating sa sobre.
Lumaki si Lira na may dalawang bersyon ng nanay.
Ang unang bersyon ay iyong naaalala niya noong bata pa siya—palaging amoy safeguard, mahilig kumanta habang nagluluto ng ginisang monggo, at marunong gumawa ng tirintas sa buhok niya kahit nagmamadali.
Ang ikalawang bersyon ay iyong nasa Viber.
“Mama, pasado ako sa science quiz bee!”
“Very good anak, proud si Mama.”
“Mama, may recognition ako.”
“Wow! Picture-an mo ako.”
“Mama, may prom kami.”
“Maganda ka siguro.”
Laging may signal delay.
Laging may konting sabit.
Laging may screen sa gitna.
At kahit masaya ang usapan, may hindi maipaliwanag si Lira na parang may salamin sa pagitan nila.
Isang gabi, habang kumakain sila ng adobo, nagsalita si Juniel.
“Ate, pag umuwi si Mama, kilala pa kaya niya favorite kong ulam?”
Napatingin si Lira.
“Kilala ka nun, baliw.”
“Hindi, seryoso. Kasi lagi niyang tinatanong sa chat, ‘kumusta school?’ parang template.”
Napahinto si Mang Nestor sa pagsandok ng kanin.
“Anak mo pa rin ‘yan.”
“Oo nga, Tay,” sagot ni Juniel. “Pero parang guest na lang siya minsan.”
Tumahimik ang hapag.
Narinig lang ang mahinang ugong ng electric fan at tahol ng aso sa kanto.
May mga linyang kapag nasabi sa hapag-kainan, hindi agad sinasagot dahil lahat ay may tinamaan.
Si Mang Nestor ay dating jeepney driver, pero humina ang pasada nang magkaroon siya ng hypertension. Paminsan-minsang namamasada, paminsan-minsang nagkukumpuni ng sirang bentilador ng kapitbahay para may dagdag kita.
Ang totoo, si Marites ang gulugod ng pamilya.
Siya ang nagpaaral kay Lira sa kolehiyo.
Siya ang nagpabraces kay Juniel.
Siya ang nagbayad sa hospitalization ni Lola noong inatake.
Siya ang dahilan kung bakit may secondhand na laptop sa bahay.
At dahil doon, naging mahirap para sa kanilang amining may kulang.
Kapag may pera, parang bawal magreklamo.
Kapag may naipapadala, parang kasalanan pang sabihing nalulungkot ka.
Nagtapos si Lira ng Education at nagsimulang magturo sa isang private school sa bayan.
Unang sweldo niya: siyam na libo walong daan.
Pagkauwi niya, inilapag niya sa mesa ang envelope.
“Tay, ambag ko.”
Tiningnan iyon ni Mang Nestor at ngumiti.
“Sa wakas, may kasama na si Mama.”
Natawa sila.
Pero hindi natuwa si Lira gaya ng inaasahan niya.
Kasi bigla niyang naisip: labindalawang taon nang mag-isa si Mama sa obligasyong ito.
Labindalawang taon na bawat sahod niya ay hindi kanya.
Labindalawang taon na kada overtime ay katumbas ng tuition, kuryente, gamot, at panghanda.
At sila rito—lumaki sa pag-aabang.
Si Mama roon—lumaki sa pagtitiis.
Noong sumunod na Linggo, nag-video call si Marites.
Mukhang pagod siya. May maitim na ilalim ng mata. Ang buhok niyang dati ay laging may kulay, ngayon ay halatang maraming puti na sa gilid.
“Kamusta kayo?”
“Ayos lang, Ma,” sagot ni Lira.
“Nakuha niyo padala?”
“Oo.”
“Tumaas ang gamot ni Lola no? Nagdagdag ako konti.”
“Ma…” tawag ni Lira.
“O bakit?”
“Kailan ka ba talaga uuwi?”
Huminto si Marites.
May dumaan na katahimikan. Iyong hindi dahil sa mahinang internet—kundi dahil may tanong na matagal nang iniiwasan.
“Anak, pag may sapat pa…”
“Ma, sapat para saan?”
Napakurap si Marites.
“Para secured na kayo.”
“Labindalawang taon na tayong secured.”
Hindi agad nakapagsalita ang ina.
Sa gilid ng screen, narinig nila ang mahinang tunog ng oxygen machine—alaga marahil ni Marites.
“Tayong lahat tumatanda na,” mahinang dagdag ni Lira. “Ikaw din.”
Tumalikod si Marites nang bahagya, saka bumalik sa camera na pilit nakangiti.
“Drama mo naman.”
Pero nakita ni Lira ang pamumuo ng luha.
At sa unang pagkakataon, parang hindi na employer abroad ang kaharap niya.
Kundi isang nanay na pagod na pagod nang magpanggap na kaya pa.
Lumipas ang dalawang buwan.
Isang madaling araw, alas-dose trenta, tumunog ang telepono ni Lira.
International number.
Kinabahan siya agad.
“Hello?”
Humihingal ang boses sa kabilang linya.
“Lira… si Mama…”
“Ma?”
“Nahimatay ako kanina sa room. Overfatigue lang daw sabi ng clinic.”
Parang may malamig na tubig na ibinuhos sa likod ni Lira.
“Nasaan ka? May kasama ka ba?”
“Okay lang ako. Pinahinga lang.”
“Hindi ka okay! Bakit ngayon mo lang sinabi?”
Ayaw umiyak ni Marites pero naririnig ni Lira ang panginginig.
“Kasi pag sinabi ko agad, mag-aalala kayo. E may exam si Juniel.”
Napatakip ng bibig si Lira.
Minsan talaga, ang mga nanay kahit sila na ang bumibigay, sila pa rin ang nahihiyang maging abala.
Kinabukasan, ipinatawag nila si Mang Nestor at si Juniel sa sala.
Kuwento ni Lira ang nangyari.
Namutla si Mang Nestor.
“Hindi na pwede ito,” sabi niya.
“Tay…” mahinang sabi ni Juniel.
“Hindi na pwedeng puro padala lang ang inaabangan natin.”
Tahimik silang tatlo.
Sa dingding, naroon ang malaking framed photo ni Marites noong umalis siya—itim pa ang buhok, bilugan ang mukha, malakas ang tawa.
Parang ibang tao na.
Hindi dahil nagbago ang mukha.
Kundi dahil hindi nila nakita ang mga taong dumaan sa kanya.
Hindi nila nakita ang puyat.
Hindi nila nakita ang lungkot ng Pasko sa staff house.
Hindi nila nakita ang birthday na mag-isang kumain ng instant pancit canton.
Hindi nila nakita ang mga gabing may lagnat pero pumasok pa rin dahil walang leave.
Lahat ng iyon, naging invisible dahil natatakpan ng resibo ng remittance.
Nagdesisyon si Lira.
“Ma, umuwi ka na.”
Video call ulit, pero ngayon ay buo ang pamilya sa harap ng cellphone.
“Hindi pwede,” mabilis na sagot ni Marites. “May kontrata pa ako.”
“Bayaran natin.”
“Saan kukuha?”
“Ako may trabaho. Si Juniel magka-college na pero may scholarship application. Si Tay may konting kita. Kaya natin higpitan.”
Tumango si Mang Nestor.
“Marites, ako na bahala rito.”
Napatingin si Marites sa asawa niya. Mahigit isang dekada silang magkasama sa pangalan pero magkahiwalay sa aktwal na buhay.
“Sigurado ba kayo?”
“Hindi kami sigurado sa pera,” sagot ni Lira. “Pero sigurado kaming gusto ka naming kasama.”
Tahimik si Juniel, tapos biglang nagsalita.
“Ma, hindi ko na maalala kung paano ka magalit nang personal.”
Napahagulgol si Marites.
Yung iyak na hindi na kayang pigilan ng matatapang.
Yung iyak ng taong matagal nang kumakapit dahil akala niya iyon ang kailangan ng lahat.
Tatlong buwan ang inabot sa pag-aasikaso.
Pagkuha ng clearance.
Paghanap ng kapalit sa employer.
Paghiram ng kaunting pera para sa processing.
Pagtitipid sa bahay.
Walang milk tea.
Walang bagong sapatos.
Walang summer outing.
May mga gabing nagbibilang si Lira ng gastusin at napapaisip kung tama ba ang desisyon.
Pero sa bawat pagdududa, naaalala niya ang boses ni Mama noong gabing nahimatay ito.
At alam niyang may mga bagay na kapag pinatagal mo pa, hindi na nababawi ng pera.
Araw ng uwi ni Marites.
Sa NAIA, hindi mapakali si Juniel.
“Paano pag hindi ko siya ma-recognize?”
“Nanay mo ‘yun, tanga,” sabi ni Lira pero nanginginig din ang boses niya.
Lumabas ang mga pasahero.
May mga umiiyak.
May mga may dalang balikbayan box.
May mga batang tumatakbo.
At pagkatapos ng ilang minuto, may babaeng nakasuot ng simpleng gray jacket, may isang maleta, at mukhang mas maliit kaysa sa alaala nila.
“Ma…” bulong ni Lira.
Ngumiti si Marites.
Pero bago pa siya makakaway, tumakbo si Juniel at niyakap siya nang sobrang higpit.
“Amoy abroad ka,” umiiyak na sabi ng binata.
Natawa si Marites sa pagitan ng hikbi.
“Anong amoy abroad?”
“Amoy malayo.”
Lumapit si Lira.
Nang mayakap niya ang nanay niya, doon niya naramdaman ang pinakapayak pero pinakamasakit na katotohanan:
Manipis na ang balikat nito.
Magaspang ang palad.
At may pagod na hindi nakikita sa camera.
Iba pala talaga ang high definition sa totoong buhay.
Hindi naging madali ang mga sumunod na buwan.
Masikip ang budget.
Nasanay si Marites na magtipid sa sarili pero nahirapang tanggapin na wala nang regular na dolyar na papasok.
Minsan, nakaupo siya sa sala at tila balisa.
Parang may hinahanap na trabaho kahit nasa bahay.
Isang umaga, nadatnan siya ni Lira na umiiyak habang hawak ang dating remittance receipts na nakatali sa goma.
“Ma?”
“Iniisip ko lang… ito pala ako sa inyo. Mga papel na may amount.”
Umupo si Lira sa tabi niya.
“Hinding-hindi.”
“Pero halos lahat ng naibigay ko, pera.”
“Huwag mong maliitin ang salitang halos.”
Napatingin si Marites.
“May naibigay kang dahilan para makapagtapos ako. May naibigay kang tibay. May naibigay kang hiya sa luho. At ngayon… may naibibigay ka pang pagkakataong makilala ka namin ulit.”
Umiyak si Marites.
Hindi na iyon iyak ng pagod.
Iyon ang iyak ng isang taong sa wakas ay pinayagang huminto.
Unti-unting nagbago ang bahay.
Hindi dahil yumaman sila.
Kundi dahil may presensya na.
May nagagalit kapag makalat ang kusina.
May nagluluto ng sinigang tuwing maulan.
May nanonood ng teleserye habang naghihimay ng malunggay.
May totoong yakap kapag may problema si Juniel.
May buhok si Lira na tinirintas muli isang umaga bago pumasok.
“Ma, para akong grade four.”
“E di grade four ka muna.”
At tumawa silang dalawa.
Napakasimple.
Pero may mga simpleng bagay na kayang tumbasan ang sampung taong padala.
Minsan, habang nagkakape sa beranda, nagsabi si Mang Nestor:
“Pasensya ka na, Marites. Ikaw halos lahat.”
Umiling ang asawa niya.
“Hindi. Tayong lahat may pagkukulang. Akala lang natin noon, basta may perang dumarating, buo pa rin.”
Tumingin sila sa bakuran kung saan nagtatawanan sina Lira at Juniel.
“Ngayon?” tanong ni Nestor.
Ngumiti si Marites, pagod pero payapa.
“Ngayon, medyo kapos. Pero buo.”
Pagmumuni ng BuhayDrama
Hindi lahat ng OFW story ay umiikot sa tagumpay, bagong bahay, o balikbayan box na puno ng imported na tsokolate. May mga kuwentong ang pinakamahalagang pag-uwi ay hindi pasalubong kundi presensya. Sapagkat may mga anak na lumaking maayos ang gamit sa eskwela pero salat sa gabay ng magulang, at may mga asawang natutong maging matatag sa katahimikan hanggang sa hindi na nila napansing lumipas ang maraming taon.
Nakakalungkot isipin na sa kulturang Pilipino, madalas nating ikinakabit ang pagmamahal sa pagsasakripisyo ng katawan hanggang maubos. Pero may hangganan ang pagiging bayani ng isang magulang. Darating ang punto na ang pamilya ay hindi na lang dapat tumanggap—kundi marunong ding magsabing, “Tama na, kami naman ang sasalo.”
Para sa mga Mambabasa
May kilala ka bang OFW parent na matagal nang hindi nakakauwi dahil inuuna ang kinabukasan ng pamilya? Minsan, ang tanong na kailangan nilang marinig ay hindi “Magkano ang padala?” kundi “Kaya mo pa ba?”
Ibahagi ang kuwentong ito sa mga pamilyang natututong sukatin ang pagmamahal hindi lang sa perang dumarating—kundi sa panahong sabay-sabay pang maaaring gugulin.